ფორს-მაჟორი: ხელშეკრულების დეკორაცია თუ რეალური სამართლებრივი დაცვა

ფორს-მაჟორი: ხელშეკრულების დეკორაცია თუ რეალური სამართლებრივი დაცვა   

ჩემს პრაქტიკაში ჯერ არ შემხვედრია ხელშეკრულება, რომელსაც ბოლო გვერდზე საოცარი მუხლი ფორს-მაჟორი არ ჰქონდეს, ერთია რომ ნებისმიერ ხელშეკრულებას აქვს ეს მუხლი და მეორეა მისი დანიშნულება რა არის ან რა შეიძლება იყოს. თავიდანვე უნდა ითქვას, რომ ფორს-მაჟორი მისი კლასიკური განმარტებით ქართულ სამოქალაქო კოდექსში არ მოიპოვება, ის რაც არის ჰგავს ფორს-მაჟორს მაგრამ არ არის ვალდებულების  შესრულებისგან განთავისუფლების საფუძველი. ხელშეკრულება უნდა შესრულდეს, სწორედ ამ თეზაზე დგას მთლიანად ქართული სამოქალაქო კოდექსი, შესაბამისად როცა თეზას ხელშეკრულება უნდა შესრულდეს ეჯახება ფორს-მაჟორი, ეს უკანასკნელი უკან იხევს;                

ფორს-მაჟორი არ ნიშნავს, რომ ვალდებულების შესრულებისგან მხარე უნდა განთავისუფლდეს. ვალდებულების შესრულებისგან განთავისუფლებას არ იცნობს სამოქალაქო კოდექსი, მეტიც სამოქალაქო კოდექსი ამის საპირისპირო მუხლებით არის სავსე, იმ შემთხვევაში თუ კი კანონის მუხლს ეწინააღმდეგება ფორს-მაჟორი, ამ შემთხვევაში რა მოქმედებს? პასუხი რთული არ არის, ჯერჯერობით სასამართლო პრაქტიკა მიუთითებს, რომ გამარჯვება კანონის მხარეზეა;

1. რას ნიშნავს ფორს-მაჟორი მისი კლასიკური გაგებით? ფორს მაჟორად ვერ მიიჩნევა ყველა გარემოება, მეტიც ფორს-მაჟორად მიიჩნევა მხოლოდ ის გარემოებები რომელიც არა ხელშეკრულების მხარეთა ნებაზეა დამოკიდებული არამედ ისეთი სახის ობიექტური გარემოებაა, რომ მასზე გავლენას ვერ ახდენენ ხელშეკრულების მხარეები. ასეთები შეიძლება იყოს, ომი, პანდემია, ეპიდემია ბუნებრივი კატასტროფები და ა.შ. ფორს-მაჟორის დროს მისი კლასიკური გაგებით ხელშეკრულების მხარეები არ ასრულებენ მათზე აღებულ ვალდებულებებს, სანამ ეს გარემოებები არ იქნება დასრულებული ან/და აღარ იარსებებს ის გარემოებები რომელიც საშუალებას მისცეს ერთ ან მეორე მხარეს ვალდებულების შესრულების. ფორს-მაჟორი ანუ ვალდებულების შესრულების გადავადება უმეტეს შემთხვევაში დროის გარკვეულ მონაკვეთში არის მოქცეული და ის ამ დროის მონაკვეთს განეკუთვნება;

2. რას ნიშნავს ფორს-მაჟორი ქართული სამოქალაქო კოდექსის გაგებით?   
2.ა.) სამოქალაოქ კოდექსის 398 მუხლი: ქართული სამოქალაქო კოდექსი პირდაპირ ფორს მაჟორის მცნებას არ იცნობს, შესაბამისად ის შესაძლებელია მიჩნეულ იქ მუხლებში მოქცეულ თეზისებად რომელიც სამოქალაქო კოდექსში გვაქვს. 398 მუხლი არ იცნობს პირდაპირ აღნიშნულ მცნებას თუმცაღა მას არქმევს ხელშეკრულების მისადაგებას შეცვლილ გარემოებებისადმი, განსაკუთრებით მისი მეორე ნაწილი  კერძოდ: „თუ ის გარემოებები, რომლებიც ხელშეკრულების დადების საფუძველი გახდა, ხელშეკრულების დადების შემდეგ აშკარად შეიცვალა და მხარეები არ დადებდნენ ამ ხელშეკრულებას ან დადებდნენ სხვა შინაარსით, ეს ცვლილებები რომ გაეთვალისწინებინათ, მაშინ შეიძლება მოთხოვილ იქნეს ხელშეკრულების მისადაგება შეცვლილი გარემოებებისადმი. წინააღმდეგ შემთხვევაში, ცალკეულ გარემოებათა გათვალისწინებით, ხელშეკრულების მხარეს არ შეიძლება მოეთხოვოს შეუცვლელი ხელშეკრულების მკაცრად დაცვა“;
ხელშეკრულების მკაცრად დაცვა არ დაცვა ეს უკვე შეფასებითი კატეგორიაა და ფაქტის გარეშე მისი შეფასება მხოლოდ თეორიული მასალა შეიძლება იყოს, აქედან გამომდინარე ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში მკაცრად დაცვა არ დაცვა ეს უკვე შეფასებითი კატეგორიაა. რაც შეეხება ხელშეკრულების სხვა შინაარსით დადებას, რომელიც აღწერილია მუხლის პირველ ნაწილში ეს ნიშნავს, ობიექტურ გარემოებას რომელიც განხორციელდა მხარეთა დამოუკიდებელი მიზეზების და გამო. მუხლის მეორე და მესამე ნაწილი უფრო შორს მიდის მხარის წარმოდგენებს გარემოებათა შეცვლას უთანაბრებს და ასევე მხარეებს ავალდებულებს, რომ ხელშეკრულება მიუსადაგონ შეცვლილ გარემოებებს ხოლო შეუძლებლობის შემთხვევაში კი უფლება აქვთ უარი თქვან ხელშეკრულებაზე. აქაც ჩანს სამოქალაქო კოდექსის მთავარი თეზა, რომ ხელშეკრულება უნდა შესრულდეს არის ერთ-ერთი მთავარი თეზა, რომელსაც ემატება მეორე თეზაც ხელშეკრულებაში დარჩენას ემხრობა სამოქალაქო კოდექსი ვიდრე მის შეწყვეტას ან/და უარს/მოშლას;

2.ბ.) სამოქალაქო კოდექსის 401 მუხლი - სამოქალაქო კოდექსის აღნიშნული მუხლი შემდეგ რამეზე მიუთითებს, რომ „ვადა გადაცილებულად არ ჩაითვლება, თუკი ვალდებულება არ შესრულდა ისეთ გარემოებათა გამო, რაც მოვალის ბრალით არ არის გამოწვეული“ აღნიშნული არ უნდა იქნეს ისე გაგებული, რომ ყველა „უბრალობა“ შეიძლება ვადის გადაცილებად არ იქნეს მიჩნეული, აქაც კოდექსის მთავარი ხაზი უფრორე გადის ობიექტურ გარემოებაზე/გარემოებებზე ვიდრე მომხდარ მშრალ ფაქტზე. ეს მუხლიც კი არა შესრულებისგან სრულად განთავისუფლებაზე საუბრობს არამედ საუბრობს მხოლოდ და მხოლოდ ვადის გადაცილების პატიებაზე დროის კონკრეტულ მონაკვეთში, შესაბამისად აქ არა ძირითადი ვალდებულების შეუსრულებლობაზე არის საუბარი არამედ უზრუნველყოფის საშუალებებზე, კერძოდ ივარაუდება რომ მიუღებელი შემოსავალი ან/და პირგასამტეხლო არ უნდა დაეკისროს მოვალეს თუ დაამტკიცებს რომ განსაკუთრებულ გარემოებებს ჰქონდა ადგილი, ეს შეიძლება იყოს ომი, პანდემია ეპიდემია, სტიქიური უბედურება და ა.შ.  ამასთანავე შუსრულების გართულების გარემეობა, არ ხსნის შესრულების ვალდებულებას მაგრამ მის თანმდევ შედეგებს აქრობს; 

3.) ფორს - მაჟორი და სავაჭრო სამრეწველი პალატა : საქართველოში გვაქვს კანონი საქართველოს სავაჭრო-სამრეწველო პალატის შესახებ, რომლის 3-ე მუხლის ლ) ქვემუხლი მიუთითებს, რომ ის ახდენს ფორსმაჟორული გარემოებების დამოწმებას. შესაბამისად არსებობდა თუ არა ან არსებობს თუ არა ფორს-მაჟორული გარემოებები ეს მხოლოდ და მხოლოდ სავაჭრო სამრეწველო პალატის პრეროგატივაა. საგულისხმოა, რომ აღნიშნული მუხლი არ აკეთებს დათქმას სამოქალაქო კოდექსზე და სამოქალაქო კოდექსიც არ აკეთებს დათქმას საქართველოს კანონზე სავაჭრო სამრეწველო პალატის შესახებ. ეს კი შეიძლება მცირედ გაუგებრობას იწვევდეს მაგრამ ამასთანავე სასამართლოს აძლევს სრულ მოცულობას თავისი პრაქტიკით შეავსოს ფორს-მაჟორის არსებობა ან არარსებობა. რა მუხლებიც იქნა მითითებული სამოქალაქო კოდექსის მასზე აუცილებლად საჭიროა თუ არა ასევე სავაჭრო-სამრეწველო პალატის თანხმობა, აღნიშნულზეც სასამართლო პრაქტიკამ უნდა გასცეს პასუხი. საგულისხმოა, რომ დაუძლეველი ძალის თაობაზე ერთადერთი მითითება გვაქვს 666 მუხლის თანახმად, თუმცაღა მასზე საუბარი არ ღირს რადგანაც არა ზოგად ნაწილშია მითითებული არამედ ეხება მხოლოდ და მხოლოდ ტურისტულ მომსახურებას;

4.) შეჯამების მაგიერ: სტატიის მიზნებისათვის სრულიად არ იქნა გაშლილი ფორს-მაჟორული ისტორიის ან/და მნიშვნელობის განზოგადება, მათ შორის მისი თავისებურებები და ა.შ. თუმცაღა ერთი რამ ცხადია ფორს-მაჟორი მისი კლასიკური მნიშვნელობით სამოქალაქო კოდექსში არ არსებობს, თუ არსებობს მისი ნარისახეობა ის შეეხება არა ვალდებულის შესრულებისგან განთავისუფლება არამედ მის გადავადებას ან მისადაგებას;